พระวินัยปิฎก มหาวรรค อนัตตลักขณสูตร · เล่ม ๔ · ข้อ ๒๐
🧩 ขันธ์ ๕
Pañcakkhandha · กองแห่งชีวิต ๕ กอง
ชีวิตมนุษย์ประกอบขึ้นจากขันธ์ ๕ — ทั้งหมดเป็นเพียงสภาวธรรมที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตนที่แท้จริง
ขันธ์ ๕ — กองแห่งชีวิต
ร่างกายและสิ่งที่เป็นรูปธรรม — ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม และสิ่งที่ประกอบขึ้นจากธาตุทั้ง ๔
ความรู้สึก — สุขเวทนา ทุกขเวทนา และอทุกขมสุขเวทนา (เฉยๆ) ที่เกิดจากผัสสะ
ความจำได้หมายรู้ — การรับรู้และจดจำลักษณะของอารมณ์ที่ปรากฏทางอายตนะ
ความคิดปรุงแต่ง — เจตนาและสภาพที่ปรุงแต่งจิตให้คิดดี คิดชั่ว หรือเป็นกลาง
ความรู้แจ้งอารมณ์ — การรู้อารมณ์ทางอายตนะทั้ง ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ
เพราะเหตุใดขันธ์ ๕ จึงไม่ใช่ตัวตน
พระพุทธเจ้าตรัสแก่ปัญจวัคคีย์ว่า หากขันธ์ทั้ง ๕ เป็นอัตตาจริง ก็ต้องสามารถบังคับให้เป็นไปตามต้องการได้ แต่ในความเป็นจริง ไม่มีผู้ใดบังคับขันธ์ ๕ ให้เป็นไปตามใจปรารถนาได้เสมอไป จึงทรงสรุปว่าขันธ์ ๕ เป็นอนัตตา — เมื่อปัญจวัคคีย์ฟังจบ ทั้ง ๕ ท่านก็บรรลุอรหัตผล
พระพุทธพจน์
"รูปก็ดี เวทนาก็ดี สัญญาก็ดี สังขารก็ดี วิญญาณก็ดี เป็นอนัตตา ก็เพราะรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เป็นอนัตตา ฉะนั้น รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณนั้น จึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และไม่มีผู้ใดจะบังคับว่า ขอรูปจงเป็นอย่างนี้เถิด ขออย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย"
— วิ.ม. ๔/๒๐ · อนัตตลักขณสูตร